Brandwond: eerste hulp thuis, stap voor stap

Bij een brandwond telt maar één ding in de eerste minuut: koelen met lauw, zacht stromend water, 10 tot 20 minuten lang. Niet met ijs, niet met zalf, niet met iets uit de keukenkast. Die 10 tot 20 minuten voelen lang en dat is precies waarom de meeste mensen te vroeg stoppen, terwijl juist de laatste minuten de warmte uit de diepere huidlagen halen. Hieronder staat wat je doet, wat je nooit doet, en waar de grens ligt tussen zelf verzorgen, de huisarts bellen en 112.

Hoe koel je een brandwond goed?

Zet de plek onder de kraan en laat het water er zacht overheen stromen, 10 tot 20 minuten. De richtlijn noemt water van 15 tot 30 graden: koud kraanwater zit daar meestal in. Het doel is de warmte afvoeren die na het ongeluk nog in de huid zit en daar door blijft branden. Daarom stopt koelen niet als de pijn minder wordt; dat is juist het teken dat het werkt.

Verwijder tijdens of vlak voor het koelen alles wat warmte vasthoudt of gaat knellen: kleding over de plek, ringen, horloges, een luier. Doet stof dat niet vanzelf los omdat het in de wond zit vastgeplakt, laat het dan zitten en koel eroverheen. Eraan trekken maakt de schade groter.

Koel alleen de wond zelf. Iemand met een verbrande arm helemaal onder de douche zetten koelt het hele lichaam af, en onderkoeling is bij een brandwond een serieus tweede probleem. Houd de rest van het lichaam juist warm met een deken en laat alleen de wond vrij.

Na het koelen dek je losjes af: huishoudfolie in losse lagen werkt goed en plakt niet, en steriel verband kan ook. Niet strak wikkelen, want een brandwond zwelt op.

Wat mag er absoluut niet op een brandwond?

De huismiddelen die iedereen kent zijn allemaal schadelijk, en meestal om dezelfde reden: ze houden warmte vast of ze maken de wond onbeoordeelbaar voor de arts die er straks naar kijkt.

• Geen ijs of ijskoud water. Dat vernauwt de bloedvaten, waardoor de doorbloeding van beschadigde huid nog verder afneemt, en het verhoogt het risico op onderkoeling.
• Geen boter, olie, zalf, lotion of tandpasta. Een vetlaag houdt de warmte juist vast, precies het tegenovergestelde van wat je wilt.
• Geen brandwondengel als vervanging van koelen. Gel kan onderweg of buitenshuis nuttig zijn als er geen water is, maar het is een noodoplossing en geen vervanging van 10 tot 20 minuten stromend water.
• Blaren niet doorprikken en de wond niet aanraken of wrijven.
• Geen eten of drinken geven bij een grote brandwond, met het oog op eventuele behandeling in het ziekenhuis.

Wanneer bel je de huisarts en wanneer 112?

Hier gaat het in de praktijk mis, want de grenzen zijn concreter dan mensen denken. Ze verschillen bovendien tussen volwassenen en kinderen, en dat verschil is fors.

Bel de huisarts ook als het na een paar dagen slechter gaat: toenemende pijn, meer roodheid of zwelling, geel-groen vocht uit de wond, een vieze geur, koorts of rillingen. Dat zijn tekenen van infectie, en die komen dagen na het ongeluk pas opzetten.

Bij brandwonden door elektriciteit of chemicaliën bel je altijd, ook als de wond klein lijkt. Bij een stroomongeval kan de schade onder de huid veel groter zijn dan wat je ziet.

Wat is er anders bij kinderen?

Drie dingen, en ze wijzen allemaal dezelfde kant op: eerder hulp zoeken.

De drempel ligt de helft lager. Waar bij een volwassene 112 gaat gelden bij tien keer de handgrootte, is dat bij een kind vijf keer de hand van dat kind. Een kinderhand is bovendien kleiner, dus in absolute oppervlakte is de drempel nog veel lager dan het lijkt.

Onderkoeling gaat sneller. Een klein lichaam verliest warmte veel sneller. Koel dus echt alleen de wond, houd de rest onder een deken, en houd de tijd in de gaten in plaats van op gevoel af te gaan.

Jonge leeftijd is op zichzelf een reden om te bellen. Bij een baby, peuter of kleuter is contact met de huisarts het advies, ook als de wond klein oogt.

De meeste brandwonden bij jonge kinderen ontstaan in de keuken en de badkamer, door hete dranken en te heet badwater. Een beker thee op tafelrand hoogte is bij een dreumes genoeg voor een ziekenhuisopname. Dat is geen reden voor paniek maar wel voor het draaien van de handvatten van pannen naar achteren en het controleren van de badwatertemperatuur.

Wat heb je hiervoor in huis nodig?

Verrassend weinig, en het duurste zit al in je keukenla. Huishoudfolie is een van de beste afdekmiddelen voor een brandwond: het plakt niet aan de wond, het is schoon zolang de rol dat is, en je kunt er losjes overheen leggen zonder te knellen.

Wat je daarnaast in een EHBO-voorraad wilt hebben:

• Steriele verbandgazen of vetgaas, om af te dekken als folie onhandig is, bijvoorbeeld op een vinger.
• Een niet-klevend wondverband in een paar maten.
• Een schaar om kleding rond een wond weg te knippen in plaats van eraan te trekken.
• Brandwondengel of gelkompressen voor onderweg, in de auto of op de camping, waar geen stromend water is. Thuis blijft water de eerste keus.

Wat er verder in een goede EHBO-voorraad hoort staat in ons overzicht van de EHBO-uitrusting voor je noodpakket. Wil je de handelingen zelf een keer oefenen in plaats van ze alleen te lezen, kijk dan naar een EHBO-cursus.

Wat doe je als er geen stromend water is?

Dit is het scenario waar deze site over gaat, en het is voor brandwonden lastiger dan voor bijna alles anders. Een storing in de drinkwaterlevering of een stroomuitval waardoor je drukverhoging wegvalt, betekent geen kraan om 20 minuten onder te houden. De officiële richtlijn gaat uit van stromend water; wat hieronder staat is hoe je daar zo dicht mogelijk bij komt als dat er niet is.

1. Gebruik je wateropslag, langzaam schenkend. Giet met een kan of fles telkens over de wond, zodat er beweging in het water blijft en de warmte wordt afgevoerd. Stilstaand water in een bak warmt op en doet dan weinig meer; ververs het regelmatig.
2. Lauw, niet koud. Water dat buiten of in een koude bijkeuken heeft gestaan kan te koud zijn. Meng als het kan, en let extra op onderkoeling bij kinderen.
3. Gebruik gelkompressen als je te weinig water hebt om 10 minuten te blijven schenken. Daar zijn ze voor bedoeld.
4. Ga eerder bellen. Kun je niet goed koelen, dan is dat op zichzelf een reden om laagdrempeliger contact op te nemen met de huisartsenpost.

Dit is meteen een van de betere argumenten voor een watervoorraad in huis: die is niet alleen om te drinken. Hoeveel je nodig hebt staat in hoeveel water per persoon.

Veelgestelde vragen over eerste hulp bij brandwonden

Hoe lang moet je een brandwond koelen?

10 tot 20 minuten met lauw, zacht stromend water van ongeveer 15 tot 30 graden. Stop niet zodra de pijn afneemt, want dat is het teken dat het werkt en niet dat je klaar bent. Bij twijfel koel je liever wat langer, met de kanttekening dat je alleen de wond koelt en niet de hele persoon.

Waarom mag je geen ijs op een brandwond doen?

IJs en ijskoud water vernauwen de bloedvaten in en rond de wond, waardoor de doorbloeding van net beschadigde huid nog verder afneemt en de schade groter kan worden. Daarnaast koelt het lichaam te snel af. Lauw water haalt de warmte net zo goed weg zonder die nadelen.

Mag ik een blaar doorprikken?

Nee. Een gesloten blaar is een steriele afdekking van de wond eronder. Prik je hem door, dan open je een ingang voor bacteriën en loop je onnodig kans op infectie. Zit de blaar op een gezicht, hand, voet, gewricht of geslachtsdeel, neem dan contact op met de huisarts en laat de beoordeling aan hen.

Hoe weet ik of een brandwond ernstig is?

Kijk naar grootte, plek en kleur. Groter dan de helft van je hand is reden voor de huisarts, tien keer je hand of meer voor 112. Een wond op het gezicht, handen, voeten, gewrichten of geslachtsdelen is altijd een reden om te bellen, ook als hij klein is. Een geel-witte, bruine of zwarte droge plek wijst op een diepere verbranding. Opvallend genoeg doet een diepe brandwond vaak minder pijn omdat de zenuwuiteinden beschadigd zijn: weinig pijn is dus geen geruststelling.

Wat doe ik als kleding aan de brandwond vastzit?

Laten zitten en eroverheen koelen. Trek nooit aan stof die vastgeplakt zit, want dan trek je de beschadigde huid mee. Kleding die los zit haal je wel meteen weg, net als sieraden, ringen en een luier, omdat die warmte vasthouden en gaan knellen zodra de wond opzwelt.

Helpt brandwondenzalf uit de drogist?

Niet in de eerste minuten, en dan is hij zelfs ongewenst: een vettige laag houdt warmte vast en maakt de wond bovendien moeilijker te beoordelen voor een arts. Koelen met water gaat altijd voor. Gelkompressen zijn iets anders: die zijn bedoeld voor situaties zonder stromend water, bijvoorbeeld onderweg.

Wanneer moet ik alsnog bellen als het eerst meeviel?

Als de wond na een paar dagen slechter wordt in plaats van beter: toenemende pijn, meer roodheid of zwelling, geel-groen vocht, een vieze geur, koorts of rillingen. Dat zijn tekenen van infectie en die verschijnen pas dagen na het ongeluk, als de schrik allang weg is.