Gas, water en stroom dichtdraaien: waar zitten de kranen?

In vrijwel elke Nederlandse woning zitten 3 afsluiters die je in een noodsituatie zelf mag bedienen: de hoofdkraan van het water, de hoofdgaskraan en de hoofdschakelaar in de meterkast. Ze zitten meestal in dezelfde kast, het dichtdraaien kost bij elkaar minder dan 1 minuut, en de meeste mensen zoeken ze pas op het moment dat het water al door het plafond komt. Hieronder staat waar ze zitten, welke kant ze op moeten, en wanneer je ze juist met rust laat.

Waar zit de hoofdkraan van het water, en hoe draai je hem dicht?

De hoofdkraan zit vlak vóór de watermeter, meestal in de meterkast. Heeft hij een hendel, dan geef je die een kwartslag van 90 graden, zodat de hendel haaks op de waterleiding staat. Is het een rode, zwarte of blauwe draaiknop, dan draai je die rechtsom dicht, dus met de klok mee. Reken op 5 seconden werk, mits de kraan nog soepel loopt.

Staat je watermeter niet in de meterkast, kijk dan in de kelder, in het toilet, in de badkamer of in de keuken. In veel woningen zit hij onder een luik bij de voor- of achterdeur, in een meterput.

Twee dingen zijn belangrijker dan mensen denken:

• Geen gereedschap, geen smeermiddel. Brabant Water is daar stellig over: de knop of hendel moet met de hand te bedienen zijn. Krijg je hem alleen met een tang dicht, dan is het geen werkende hoofdkraan meer.
• Controleer het resultaat. Open een willekeurige kraan in huis ná de watermeter. Stopt het water na een tijdje met stromen, dan zit de hoofdkraan echt dicht.

Doe dit minstens 1 keer per jaar, ook als er niets aan de hand is. Een kraan die 10 jaar niet is bewogen, is precies de kraan die vastzit op het moment dat je hem nodig hebt.

Waar zit de hoofdgaskraan, en hoe herken je hem?

De hoofdgaskraan zit bij de gasmeter in de meterkast, en volgens Liander kan het 3 dingen zijn: een gele knop, een hendel of een draaiwiel. Woon je in een nieuwbouwwoning, dan is er mogelijk helemaal geen gaskraan: sinds 1 juli 2018 hoeven netbeheerders nieuwe woningen niet meer op het gasnet aan te sluiten.

Bij een hendel geldt dezelfde regel als bij water: in lijn met de leiding betekent open, dwars op de leiding betekent dicht. Bij een gele knop of een draaiwiel staat de stand er meestal bij.

Wil je controleren of hij echt dicht is, doe dat dan alleen als je géén gaslucht ruikt: draai een gaspit open en kijk of er na 10 seconden nog vlam komt. Ruik je wel gas, dan geldt het stappenplan verderop in dit artikel en test je niets.

Welke schakelaar zet de stroom uit, en wat doet de aardlekschakelaar?

De hoofdschakelaar is de zwarte of grijze schakelaar boven of naast je groepenkast, en die haalt de 230 volt in één beweging van je hele installatie af. Bij 1 fase is het een 2-polige schakelaar, bij 3 fasen van 400 volt een 4-polige. Enexis noemt 3 momenten waarop je hem gebruikt: bij onderhoudswerk, bij een storing en in een noodsituatie.

Let op wie waarvoor verantwoordelijk is. De meter is van de netbeheerder, maar de hoofdschakelaar hoort bij je eigen installatie. Plaatsen, onderhouden en vervangen komt dus voor jouw rekening.

De aardlekschakelaar is iets anders en vervangt de hoofdschakelaar niet. Die meet of de in- en uitgaande stroom gelijk blijft en schakelt af zodra er stroom weglekt, bijvoorbeeld door een beschadigd snoer. NEN 1010 schrijft voor dat die beveiliging uiterlijk bij 30 mA aanspreekt, en Nederlandse woningen zijn sinds 1975 verplicht voorzien van een aardlekschakelaar. Bij 30 mA gaat het om een lekstroom die je met het blote oog nergens aan ziet, maar die voor een mens al gevaarlijk is.

Wanneer draai je ze dicht, en wanneer juist niet?

Maar 1 keer van de 6 situaties hieronder gaan alle drie de afsluiters dicht, en in 2 gevallen is het juist gevaarlijk of zinloos om aan de hoofdschakelaar te komen. Dat onderscheid is het halve verhaal, want dichtdraaien op het verkeerde moment maakt het erger.

Bij brand gaat vluchten voor. Je loopt niet eerst naar de meterkast. Naar buiten, deuren dicht achter je, en bel 112. In een modern ingericht huis heb je vaak minder dan 2 minuten om veilig buiten te komen, dus die omweg langs de meterkast is er niet. Wat je in die eerste minuten wél doet, staat in ons artikel over de eerste minuten van een brand thuis.

Bij een gewone stroomstoring hoeft de hoofdschakelaar niet uit. De stroom is al weg en de schakelaar verandert daar niets aan. Wat wel verstandig is: haal gevoelige apparaten uit het stopcontact, want als het net terugkomt kan er een spanningspiek van ver boven de 230 volt doorheen gaan. Daarover gaat ons artikel over overspanningsbeveiliging bij stroomuitval.

Ga je in de winter langer weg, draai dan de hoofdkraan dicht zodat een gesprongen leiding niet dagenlang kan doorlopen. Zet de verwarming daarbij niet helemaal uit. Dunea adviseert bij vorst een thermostaat van minimaal 10 graden en in het hele huis de radiatoren open, ook in de ruimte waar de watermeter, de hoofdkraan en de leidingen zitten. Evides houdt voor een korte wintervakantie een ruimere marge aan en zegt niet onder 14 graden te zakken, zodat er warm water door de cv-installatie blijft lopen. Buitenkranen en leidingen in onverwarmde ruimtes sluit je apart af en tap je leeg.

Waarom mag je bij een gaslucht geen enkele schakelaar aanraken?

Omdat een schakelaar vonkt op het moment dat hij omgaat, en 1 vonk in een ruimte met gas is genoeg. Bel daarom 0800-9009, dat 24 uur per dag gratis bereikbaar is, en raak niets aan. Liander is er expliciet over: gebruik geen open vuur, rook niet en zet geen elektrische apparaten aan of uit. Dat geldt ook voor de hoofdschakelaar, voor het lichtknopje in de meterkast en voor de afzuigkap.

Twijfel je of het echt gas is? Bel dan toch. Een netbeheerder komt liever voor niets dan te laat, en aan de melding zitten geen kosten. Meer over herkennen en reageren staat in ons artikel over een gaslek ruiken en de eerste stappen.

Hoe zorg je dat je dit in het donker kunt vinden?

Een meterkast is donker, en bij een stroomstoring is er per definitie geen licht. Vier voorbereidingen maken het verschil, en ze kosten samen ongeveer 20 minuten. Daarna is het 1 keer per jaar bijhouden.

• Een lamp die permanent in de meterkast ligt Niet de zaklamp die je ook meeneemt naar de schuur, want die ligt er dan net niet. Een hoofdlamp is hier handiger dan een zaklamp: je hebt beide handen vrij voor de kraan.
• Een kaartje op de binnenkant van de deur Met de plek van de 3 afsluiters, welke kant ze op moeten, en de nummers: 112, 0800-9009 voor gas en stroom, en het storingsnummer van jouw drinkwaterbedrijf.
• 1 keer per jaar echt oefenen Hoofdkraan open en dicht, elke 6 maanden de aardlekschakelaar testen, en kijken of de hoofdgaskraan nog met de hand beweegt. Dit is het verschil tussen weten waar iets zit en het in het donker kunnen.
• Zorg dat je niet de enige bent die het weet Huisgenoten, pubers in huis en eventueel een buur. Leg het vast in je noodplan voor het gezin, want een afsluiter die alleen jij kunt vinden helpt niet als jij op dat moment op je werk zit.

Wat doe je als een kraan vastzit of ontbreekt?

Een hoofdkraan die je alleen met een tang dicht krijgt, telt niet als werkende hoofdkraan, en dat merk je pas bij de eerste lekkage. Draai hem daarom 1 keer per jaar helemaal open en dicht. Het advies van de drinkwaterbedrijven is om daarbij geen gereedschap en geen smeermiddelen te gebruiken. Lukt het niet met de hand, bel dan je waterbedrijf. Brabant Water bijvoorbeeld repareert of vervangt de hoofdkraan gratis; vraag bij jouw eigen bedrijf na wat daar de regeling is.

Voor de andere twee ligt het anders:

• Hoofdgaskraan die klemt: niet forceren. Een gasafsluiter die je kapot draait is een groter probleem dan een kraan die stroef loopt. Bel 0800-9009 en meld het.
• Geen hoofdschakelaar in de meterkast: dat komt in oudere woningen voor, vooral in kasten van vóór 1975. Omdat de hoofdschakelaar bij je eigen installatie hoort, laat je hem door een erkend installateur plaatsen. Dat is ook het moment om de rest van de kast te laten nakijken.
• Je huurt: meld een vastzittende hoofdkraan of een ontbrekende hoofdschakelaar schriftelijk bij de verhuurder, zodat het vastligt. Bij waterschade is dat verschil later veel geld waard.

Werk in de meterkast zelf is geen doe-het-zelfklus zodra er kabels los moeten. Dat geldt ook voor noodstroom: hoe je een aggregaat veilig op de meterkast aansluit staat in een apart artikel, inclusief waarom dat nooit via een stopcontact mag.

Veelgestelde vragen

Welke kant op draai ik de hoofdkraan van het water dicht?

Heeft de hoofdkraan een hendel, dan draai je die een kwartslag van 90 graden tot hij haaks op de waterleiding staat. Bij een ronde draaiknop, vaak rood, zwart of blauw, draai je rechtsom dicht, dus met de klok mee. Gebruik daarbij geen tang en geen smeermiddel: de kraan hoort met de hand te bedienen te zijn.

Hoe weet ik zeker dat de hoofdkraan echt dicht is?

Open een willekeurige kraan in huis die ná de watermeter zit. Loopt de leiding leeg en stopt het water binnen 1 minuut, dan is de hoofdkraan goed afgesloten. Blijft er water komen, dan staat hij niet helemaal dicht of zit je aan de verkeerde kraan.

Mag ik bij een gaslucht de hoofdschakelaar uitzetten?

Nee. Een schakelaar vonkt, en dat is precies wat je bij gas in de lucht niet wilt. Liander adviseert bij een gaslucht geen enkel elektrisch apparaat aan of uit te zetten. Open de ramen en deuren, draai de hoofdgaskraan dicht als je daar veilig bij kunt, ga naar buiten en bel 0800-9009, 24 uur per dag gratis bereikbaar.

Moet ik bij een stroomstoring de hoofdschakelaar uitzetten?

Nee, dat is niet nodig. De stroom is al weg en de hoofdschakelaar verandert daar niets aan. Wat wel helpt: haal gevoelige apparatuur uit het stopcontact, want bij het terugkomen van de spanning kan er een piek boven de 230 volt doorheen gaan. Laat 1 lamp aan staan, dan zie je meteen wanneer het net terug is.

Hoe vaak moet ik de aardlekschakelaar testen?

Liander adviseert elke 6 maanden, en het kost 30 seconden. Druk op de knop met de letter T of het woord Test; de installatie hoort direct uit te schakelen. Schakelt hij niet uit, laat dan een erkend installateur komen. Volgens NEN 1010 hoort de beveiliging uiterlijk bij 30 mA aan te spreken.

Wie betaalt een kapotte hoofdkraan of hoofdschakelaar?

Dat verschilt per afsluiter. De hoofdkraan van het water hoort bij de aansluiting van het drinkwaterbedrijf, en dat bedrijf lost een defecte kraan doorgaans op; Brabant Water doet dat bijvoorbeeld gratis. De hoofdschakelaar hoort volgens Enexis bij je eigen installatie, dus plaatsen, onderhouden en vervangen betaal je zelf.

Bronnen: Liander over de stappen bij een gaslucht, de vorm en plaats van de hoofdgaskraan en het Nationaal storingsnummer 0800-9009; Liander over het halfjaarlijks testen van de aardlekschakelaar; Enexis Netbeheer over de hoofdschakelaar, het aantal polen per aansluiting en wie verantwoordelijk is; NEN voor NEN 1010, de norm die de aardlekbeveiliging van uiterlijk 30 mA voorschrijft; Brabant Water over het bedienen en jaarlijks controleren van de hoofdkraan; Dunea over de thermostaat op minimaal 10 graden en radiatoren open bij vorst; Evides over 14 graden bij een korte wintervakantie en het aftappen van buitenkranen; RVO over het vervallen van de gasaansluitplicht per 1 juli 2018. Dit artikel is voorlichting, geen installatie-instructie: laat werk aan de installatie zelf altijd door een gecertificeerd vakman doen.