Knijpkat of opwindbare zaklamp: werkt dat echt?

De knijpkat is een van de weinige noodproducten waar bijna iedere Nederlander een beeld bij heeft: die zaklamp die je moest knijpen tot je hand kramp kreeg en die een zwak geel schijnsel gaf. De moderne versies zijn een stuk beter, en ze hebben één eigenschap die geen enkele batterij evenaart. Maar er wordt ook flink mee overdreven, vooral op het punt van je telefoon opladen. Hieronder wat een dynamo-lamp realistisch levert en waar hij wel en niet thuishoort.

Wat is het verschil tussen een knijpkat en een slingerlamp?

Beide zetten spierkracht om in stroom, grofweg 5 tot 10 watt mechanisch, maar op een andere manier. De klassieke knijpkat heeft een hendel die je met je hand indrukt; een tandwiel drijft een kleine dynamo aan. De slinger- of zwengellamp heeft een uitklapbaar hendeltje dat je ronddraait, wat ergonomisch prettiger is en langer vol te houden.

Technisch maakt het weinig uit. Wat wel uitmaakt is of het licht direct door de dynamo wordt gevoed of via een tussenaccu. Directe voeding betekent: zolang je knijpt is er licht, punt. Via een accu betekent: je laadt eerst 1 tot 2 minuten op en hebt daarna enkele minuten licht zonder te bewegen, maar je bent afhankelijk van een accu die na jaren capaciteit verliest.

Voor een noodpakket is die tweede laag het zwakke punt. De hele reden dat je een knijpkat koopt, is dat je hem niet hoeft te onderhouden. Zit er een verouderende lithiumcel in, dan heb je dat voordeel gedeeltelijk weer ingeleverd.

Hoeveel stroom levert een knijpkat werkelijk?

Hier scheiden de brochures en de natuurkunde zich. Een volwassene levert bij aanhoudend zwengelen grofweg 5 tot 10 watt mechanisch vermogen. Dat is echt aanhoudend werk, vergelijkbaar met stevig fietsen met je arm. Na verliezen in de tandwielen, de dynamo en de elektronica houd je daar in de praktijk een paar watt elektrisch van over.

Zet dat naast wat je wilt voeden:

De conclusie is niet dat een knijpkat waardeloos is. De conclusie is dat hij hoort bij verlichting en radio, en niet bij het opladen van apparatuur. Voor dat laatste is een powerbank of een powerstation de juiste oplossing.

Waarom zou ik er dan toch een in huis hebben?

Omdat hij het probleem oplost dat alle andere lampen hebben. Een noodpakket ligt jaren stil, en juist dan gaan batterijen kapot: alkalines lopen leeg en kunnen lekken, en zelfs oplaadbare cellen verliezen langzaam lading. De knijpkat kent dat probleem niet. Je pakt hem na 5 jaar uit de la, knijpt 10 keer en er is licht.

Dat maakt hem uitstekend als laatste laag in een gelaagde opzet:

• Eerste laag: een goede LED-zaklamp op lithiumbatterijen, voor helder licht wanneer je het nodig hebt.
• Tweede laag: een hoofdlamp, zodat je je handen vrij hebt, en een lantaarn voor licht in de kamer.
• Derde laag: de knijpkat, die het altijd doet, ook als alles hierboven leeg blijkt.

Voor kinderen is er een bijkomend voordeel: een knijpkat gaat nooit stuk door leeg raken en er valt niets aan te vergeten. Voor een noodpakket voor kinderen is dat prettig.

Waar moet ik op letten bij het kopen?

Op 5 punten, en het eerste is verreweg het belangrijkste.

• Brandt hij direct op de dynamo? Test dit bij aanschaf. Als het licht pas aangaat nadat de interne accu wat lading heeft, ben je op termijn afhankelijk van die accu.
• Hoe lang licht per minuut zwengelen? Fabrikanten geven dit vaak op. Neem de opgave met een korrel zout, maar een model dat er niets over zegt is verdacht.
• Zit er een radio in? Een noodradio met slinger combineert de twee toepassingen waar handkracht echt sterk in is: licht en informatie.
• Hoe stevig is het mechaniek? Het zwakke punt van goedkope modellen is het tandwielhuis. Een lamp met een gebroken hendel is een presse-papier.
• Laat je niet verleiden door "laadt je telefoon op". Dat kan technisch, maar de tabel hierboven laat zien wat het in de praktijk betekent.

De klassieke goedkope knijpkat is bij vrijwel elke prijsvechter te vinden. Voor de combinatie van licht, radio en degelijkheid loont het om verder te kijken dan de laagste prijs; het aanbod aan zaklampen bij Coolblue geeft een goed beeld van wat een degelijke lamp kost.

Veelgestelde vragen

Kan ik met een knijpkat mijn telefoon opladen?

Technisch soms wel, praktisch nauwelijks. Een telefoonaccu bevat 15 tot 20 wattuur, terwijl je met zwengelen een paar watt haalt. Een volle lading kost dan uren onafgebroken draaien. Gebruik hiervoor een powerbank.

Hoelang geeft een knijpkat licht na een minuut zwengelen?

Dat verschilt sterk per model en per opgave van de fabrikant, vaak in de orde van enkele minuten. Modellen die direct op de dynamo branden geven licht zolang je knijpt, wat voor noodgebruik het betrouwbaarst is.

Is een knijpkat beter dan een gewone zaklamp voor een noodpakket?

Niet beter, wel aanvullend. Een LED-zaklamp op lithiumbatterijen geeft veel meer licht. De knijpkat wint op één punt: hij kan niet leeg zijn. Leg ze allebei klaar.

Gaat de accu in een moderne knijpkat kapot als hij jaren stilligt?

Die kan capaciteit verliezen, ja. Dat is de reden om een model te kiezen dat ook zonder werkende accu licht geeft zolang je zwengelt. Controleer dat bij aanschaf, niet tijdens een storing.

Heeft een noodradio met slinger zin naast mijn telefoon?

Ja. Bij een langdurige storing valt het mobiele netwerk vaak eerder weg dan de FM-zender, en je telefoonaccu wil je sparen. Een slingerradio kost je geen batterijen en houdt je bereikbaar voor calamiteitenzenders.

Verder lezen

• Beste zaklamp voor je noodpakket
• Beste noodradio
• Zaklamp, hoofdlamp of lantaarn: wat kies je?
• Batterijen: wegwerp of oplaadbaar?
• Powerbank voor noodstroom: welke kopen?

Bronnen: de officiële noodpakketlijst van de rijksoverheid, waarin een zaklamp en een radio op batterijen staan; Brandweer Nederland over veilige verlichting bij stroomuitval; opgaven van fabrikanten over lichtopbrengst en zwengelduur; algemeen aanvaarde waarden voor het vermogen dat een mens langdurig met handkracht kan leveren (grofweg 5 tot 10 watt) en voor de energie-inhoud van een smartphone-accu (circa 15 tot 20 wattuur). De cijfers in de tabel zijn ordes van grootte, bedoeld om categorieën te vergelijken. Sommige links in dit artikel zijn affiliate-links; NoodplanOpMaat kan een kleine vergoeding ontvangen bij aankoop, zonder meerkosten voor jou.